Antwerpen: Onze-Lieve-Vrouwekathedraal

Het Lichtplan: een globale visie om de levenskwaliteit van de inwoners van Antwerpen te verhogen

Sinds 2012 implementeert de stad Antwerpen haar Lichtplan. Met dit plan opteert de stad radicaal voor duurzame en energiezuinige verlichting.

De verlichting voor de kathedraal moest zo discreet mogelijk zijn om het zicht overdag niet te belemmeren. ’s Avonds en ‘s nachts diende de verlichting de architecturale finesse te accentueren.

Volgens de visie van de stad Antwerpen verhoogt verlichting:

• De aantrekkelijkheid van de architectuur
• De toegankelijkheid van de stad in het algemeen
• Het veiligheidsgevoel bij inwoners en toeristen

Na de Grote Markt in 2015 is dit project een nieuwe mijlpaal voor het Antwerps Lichtplan.

Een discrete, nauwkeurige en duurzame oplossing

Om een antwoord op deze uitdagingen te bieden, werd voor de SCULPLine armatuur geopteerd. Deze compacte en stijlvolle lineaire projector is quasi onzichtbaar en heeft een minimale impact op de architectuur.

De oude projectoren, die op een afstand van de kathedraal zijn geïnstalleerd, werden vervangen door SCULPLine armaturen die rechtstreeks in de gevel van het gebouw werden geïntegreerd.

Deze nieuwe installatie benadrukt heel nauwkeurig de architectonische details, die kenmerkend zijn voor de gotische kunst. Bovendien laat het witte licht, ter vervanging van de felgele verlichting, de schoonheid van dit historische juweel helemaal tot haar recht komen.

Dankzij de krachtige LensoFlex®2 fotometrische motor levert de SCULPLine een aanzienlijke energiebesparing op. De 780 armaturen verbruiken 50% minder energie dan de 80 oude projectoren. Dankzij de langere levensduur van de armaturen verlaagt de onderhoudskost bovendien aanzienlijk.

Dankzij de Ledverlichting wordt dit stadsicoon ook ’s nachts één toppunt van schoonheid. Schréder is trots op de realisatie van dit opmerkelijke project dat de duurzame ambities, het respect voor het culturele erfgoed en de aantrekkelijkheid van de stad in de kijker plaatst.

Opdrachtgever: Stad Antwerpen
Lichtontwerper: Susanna Antico Lighting design Studio
Netwerk: Eandis
Installateur: Maes Industriele Verlichting

Michel Gerits, architect en
adjunct-coördinator publieke ruimte van de Stad Antwerpen

Wij vroegen aan Michel Gerits, architect en Adjunct-Coördinator publieke ruimte van de Stad Antwerpen, wat de uitdagingen voor de verlichting van de kathedraal waren en waarom het Lichtplan van cruciaal belang is voor de leefbaarheid van de Stad Antwerpen.

Waarom werd besloten om het architecturale erfgoed van Antwerpen in de kijker te zetten? 
De stad Antwerpen beschikt over verschillende troeven waar Antwerpenaren trots op kunnen zijn. De diversiteit en rijkdom van het patrimonium bepalen voor een groot deel het karakter van de stad. Dit maakt de stad herkenbaar voor haar bewoners en aantrekkelijk voor haar bezoekers. 

Het architecturale erfgoed van Antwerpen is heel divers. De stad wordt enerzijds gekenmerkt door haar grote zichtbare gebouwen die de skyline bepalen, maar anderzijds verschuilt de stad ook een aantal plekken met architecturale pareltjes. 

Door de principes van het lichtplan strategisch toe te passen wordt de stad ook ‘s nacht letterlijk in het licht gezet. Hierdoor wordt Antwerpen niet alleen aantrekkelijker, maar ook aangenamer en veiliger voor zowel bewoners als bezoekers. 

Waarom werd besloten om de verlichting van de Onze-Lieve-Vrouw kathedraal te vervangen?
Al vanaf de goedkeuring van het lichtplan in 2012 hadden we de ambitie om de hele binnenstad beter en aangenamer te verlichten. 

Na de realisatie van de nieuwe LED verlichting van het stadhuis en omgeving, stond de Onze-Lieve-Vrouwkathedraal er nog slecht belicht bij. Het oude gele licht werd vanop een afstand naar de toren geprojecteerd waardoor de verschillende architecturale elementen niet tot hun recht kwamen. Bovendien stak de platte en eentonige verlichting sterk af tegen het nieuwe licht van het stadhuis en de gildenhuizen op de Grote Markt.

De kathedraal moest en zou het volgende grote verlichtingsproject in de binnenstad worden. De bedoeling was om de belforttoren vanop grote afstand zichtbaar te maken en de architecturale pracht ook ’s nachts tot haar recht te laten komen. 

Aan de hand van welke criteria werd dit project geïmplementeerd ? 
Het lichtplan beschrijft de criteria waaraan de verlichting moet voldoen. Duurzaamheid is een evidentie, waarbij efficiënte en energiezuinige LED-verlichting de basis vormen. De kwaliteit van het eindresultaat moet bovendien voldoen aan de vooropgestelde eisen die in het Lichtplan opgenomen werden. 

Deze technische elementen vormen trouwens maar een deel van het lastenboek. 

Aangezien de kathedraal in een beschermd erfgoedgebied ligt, brengt dit een resem andere voorwaarden met zich mee.  Door haar ligging, functie en visuele impact scoort de kathedraal bovendien hoog op vlak van hiërarchie, met als gevolg dat er heel doordacht moet omgesprongen worden met de keuze en implementering van de lichtinstallatie.

De voorwaarden die door Unesco en de afdeling onroerend erfgoed opgelegd worden, dwingen zowel de ontwerper als de uitvoerders om zeer zorgzaam tewerk te gaan. 

De hiërarchieregels in het Lichtplan helpen ons om de technische keuzes te maken, maar bepalen ook de manier waarop de lichtinstallatie geïmplementeerd wordt.

Dankzij dit framework werden voor dit project volgende keuzes gemaakt:

• Gevel: warmwit licht van 3000K om de zachtgele zandsteen in de verf te zetten
• Dak: koeler 4000K licht voor het zwarte leiendak
• Kleur armaturen: afgestemd op achterliggende geveldelen in natuursteen
• Discretie: maximale onzichtbaarheid voor de volledige installatie
• Boorgaten: enkel in de voegen om de gevel maximaal te beschermen
• Brand- en bliksembeveiliging: apart stroomnet en elektrische borden
• Inzetbaarheid: DMX fibernet om beheer te vereenvoudigen en inzetbaarheid van de installatie te maximaliseren

Net zoals voor de Grote Markt werd resoluut voor duurzame verlichting gekozen, waarom was dit zo belangrijk?
30 jaar geleden beschikte men nog niet over dezelfde technologie als vandaag. Toen werd gekozen om de kathedraal aan te stralen met grote armaturen waardoor de kathedraal letterlijk in een wolk van geel licht werd geplaatst. Niet alleen ging er veel licht verloren, bovendien verbruikte de oude installatie enorm veel.

Naast de aanpassing van de kleur van de verlichting van felgeel licht naar warm witlicht valt vooral de gewijzigde montage op. In plaats van het licht vanop afstand op het gebouw te projecteren, werden de compacte armaturen rechtstreeks op het gebouw gemonteerd. Hierdoor worden de schaduwen, accenten en architecturale details versterkt.

Er werden 780 kleinere armaturen geplaatst, die apart afgeregeld en gedimd kunnen worden. Deze 780 verbruiken in totaal 50% minder energie dan de 80 oude armaturen. Tegelijk wordt ook het CO2-verbruik met 50% verminderd.

Wat was de meerwaarde van Schréder bij de ontwikkeling van dit project?
Om de armaturen van buiten uit onzichtbaar te kunnen opstellen werd geopteerd om lineaire armaturen achter de balkons op het dak en in de boogramen te plaatsen.

Hiervoor werden de Sculpline armaturen met hun aangepaste drivers op een metalen profiel tegen de balkons geplaatst. Dankzij de compacte afmetingen was de visuele impact minimaal, waardoor inspectie en onderhoud van de daken en terrassen ongehinderd kan doorgaan.

Wat zijn de positieve effecten van de nieuwe verlichting van de kathedraal?
De stad heeft zich via dit project echt op de kaart van de lichtsteden gezet. Door de nieuwe mooie verlichting van de kathedraal is onze toren nu meer dan ooit een (licht)baken in de skyline van Antwerpen.

Het nachtbeeld van de binnenstad werd opgewaardeerd via een duurzame oplossing en het volledige project is een extra troef voor het toerisme en de Horeca in het centrumgebied.

Naast de opwaardering van de binnenstad via verlichting, werd ook in de districten volop ingezet om de verlichting van elk districtscentrum te verbeteren. Zo kregen verschillende districtshuizen, kerken en monumenten, waaronder de barokke St-Carolus Borromeuskerk op het Hendrik Conscienceplein of het districtshuis van Wilrijk reeds nieuwe verlichting.

Het succes van de recente nieuwe lichtprojecten is een enorme motivatie om de nieuwe projecten vorm te geven.